Boşanmaya hangi mahkeme bakar sorusunun kısa cevabı şudur: Boşanma davalarına aile mahkemesi bakar; aile mahkemesi kurulmamış yerlerde bu görevi asliye hukuk mahkemesi "aile mahkemesi sıfatıyla" yürütür. Davanın hangi şehirdeki mahkemede açılacağı ise Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 168. maddesine göre belirlenir: eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi veya eşlerin davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi.
Uygulamada en çok karıştırılan nokta, görev ile yetki arasındaki farktır. Görev, davaya hangi tür mahkemenin bakacağını; yetki ise hangi yerdeki mahkemenin bakacağını gösterir. Eşlerin farklı şehirlerde yaşaması, birinin yurt dışında oturması veya davanın yanlış yerde açılması, sürecin haftalarca hatta aylarca uzamasına yol açabilir. Bu yazıda boşanma davasında görevli ve yetkili mahkeme, davacının seçim hakkı, yetki itirazı, yanlış mahkemede açılan davanın akıbeti ve yurt dışında yaşayanlar için kurallar anlatılmaktadır.
Görevli Mahkeme: Boşanmaya Hangi Mahkeme Bakar?
4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun'a göre Türk Medeni Kanunu'nun aile hukukuna ilişkin dava ve işleri aile mahkemelerinde görülür. Boşanma, ayrılık, nafaka, velayet, kişisel ilişki ve mal rejimi davaları bu kapsamdadır. Aile mahkemesi kurulmayan yerlerde bu davalara, Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.
Görev kuralları kamu düzenine ilişkindir. Eşler "davamız sulh hukuk mahkemesinde görülsün" diye anlaşamaz; hâkim görevli olup olmadığını yargılamanın her aşamasında kendiliğinden inceler. Anlaşmalı boşanma davaları da çekişmeli boşanma davaları gibi aile mahkemesinde açılır. Aile mahkemesinin hangi davalara baktığını ve bu mahkemedeki uzmanların rolünü aile mahkemesinin görevleri yazımızda ayrıca anlattık.
Yetkili Mahkeme: Boşanma Davası Hangi Şehirde Açılır?
TMK m.168'e göre boşanma veya ayrılık davalarında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Bu seçeneklerden hangisinde dava açılacağına davacı karar verir. Aşağıdaki tablo seçenekleri özetlemektedir:
| Seçenek | Ne anlama gelir? | Örnek |
| Davacı eşin yerleşim yeri | Davayı açan eşin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yer | Ankara'ya taşınan eş, davayı Ankara'daki aile mahkemesinde açabilir. |
| Davalı eşin yerleşim yeri | Dava açılan eşin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yer | Davacı, eşinin yaşadığı İzmir'de de dava açabilir. |
| Son altı ay birlikte oturulan yer | Eşlerin davadan önce son altı aydır birlikte yaşadığı yer | Sakarya'da birlikte oturan eşler, davayı Sakarya'da açabilir. |
Yerleşim yeri, TMK m.19'a göre bir kimsenin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir. Uygulamada adres kayıt sistemindeki yerleşim yeri adresi çoğu zaman belirleyici olur; ancak kişinin gerçekte başka bir yerde sürekli yaşadığı ispat edilirse bu durum da dikkate alınabilir. Nüfusa (aile kütüğüne) kayıtlı olunan il ise yetki bakımından tek başına önem taşımaz.
Son altı ay birlikte oturulan yer seçeneğinde, eşler davadan önce bir süredir ayrı yaşıyorsa bu seçeneğin uygulanıp uygulanamayacağı somut duruma göre değerlendirilir. Bu nedenle eşler ayrı yaşamaya başlamışsa, yetki tartışmasını baştan önlemek için çoğu zaman eşlerden birinin yerleşim yerinde dava açmak daha güvenli bir yoldur.
Yetki Kesin mi? Yetki İtirazı Nasıl Yapılır?
Yargıtay uygulamasında TMK m.168'deki yetki kuralı kesin yetki olarak kabul edilmez. Bunun anlamı şudur: Dava yetkisiz bir yerde açılsa bile mahkeme bunu kendiliğinden ele almaz; davalı eş itiraz etmezse dava o mahkemede görülmeye devam eder.
- İtirazın zamanı: Yetki itirazı, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 116. maddesi uyarınca bir ilk itirazdır ve cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir. Boşanma davalarında cevap süresi kural olarak dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.127).
- Yetkili mahkemeyi gösterme: HMK m.19'a göre itiraz eden taraf, yetkili mahkemeyi belirtmelidir. Birden fazla yetkili mahkeme varsa tercih ettiği mahkemeyi bildirmezse itirazı dikkate alınmaz.
- Süre kaçırılırsa: Cevap dilekçesinde ileri sürülmeyen yetki itirazı sonradan yapılamaz; davaya bakan mahkeme yetkili hâle gelir.
Boşanma davalarında yetki sözleşmesi yapmak da mümkün değildir. HMK m.17'ye göre yetki sözleşmesi yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında yapılabilir; eşlerin evlilik sözleşmesine veya başka bir belgeye koydukları "şu şehir mahkemeleri yetkilidir" ifadesi bağlayıcı olmaz.
Yanlış Mahkemede Açılan Boşanma Davası Ne Olur?
Dava görevsiz veya yetkisiz bir mahkemede açılmışsa kural olarak esastan reddedilmez; mahkeme görevsizlik veya yetkisizlik kararı verir. Ancak dosya kendiliğinden doğru mahkemeye gitmez. HMK m.20'ye göre taraflardan birinin, kanunda belirtilen başlangıç tarihinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dosyanın gönderilmesini istemesi gerekir; aksi takdirde dava açılmamış sayılır.
| Durum | Mahkemenin vereceği karar | Yapılması gereken |
| Aile mahkemesi olan yerde başka bir mahkemede dava açılması | Görevsizlik kararı (kendiliğinden) | İki hafta içinde dosyanın aile mahkemesine gönderilmesini istemek |
| TMK m.168 dışındaki bir yerde dava açılması ve davalının süresinde itirazı | Yetkisizlik kararı | İki hafta içinde dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesini istemek |
| Yetkisiz yerde dava açılması, davalının itiraz etmemesi | Yargılama devam eder | Ek bir işlem gerekmez |
Gönderme talebinin süresinde yapılmaması, davanın yeniden açılmasını ve harç ile masrafların tekrar ödenmesini gerektirebilir. Bu nedenle görevsizlik veya yetkisizlik kararı verilen dosyalarda tebliğ ve kesinleşme tarihlerinin dikkatle takip edilmesi önemlidir.
Eşler Farklı Şehirlerde veya Yurt Dışında Yaşıyorsa
- Farklı şehirlerde yaşayan eşler: Davacı eş davayı kendi yerleşim yerinde açabilir. Bu durumda davalı eşin "benim şehrimde açılsın" diye itiraz etmesi sonuç doğurmaz, çünkü davacının yerleşim yeri de kanunen yetkilidir.
- Duruşmalara katılım: Başka şehirde yaşayan taraf için mahkemenin uygun görmesi hâlinde ses ve görüntü nakli yoluyla (SEGBİS) duruşmaya katılım imkânı bulunabilir. Anlaşmalı boşanmada hâkimin tarafları bizzat dinlemesi gerektiğinden, bu imkânın ilgili mahkemede nasıl uygulandığı önceden öğrenilmelidir.
- Eşlerden biri Türkiye'de yaşıyorsa: Türkiye'de yaşayan eşin yerleşim yeri mahkemesi TMK m.168'e göre yetkilidir.
- Her iki eş de yurt dışında yaşıyorsa: 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 41. maddesine göre, Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları yabancı ülkede açılmadığı veya açılamadığı takdirde Türkiye'de yer itibarıyla yetkili mahkemede; yoksa ilgilinin sakin olduğu yer, Türkiye'de sakin değilse Türkiye'deki son yerleşim yeri, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde görülür.
Yabancı bir mahkemede alınan boşanma kararının Türkiye'de hüküm doğurması için ise ayrıca tanıma veya tenfiz işlemi gerekir. Bu nedenle yurt dışında yaşayan eşlerin, davayı hangi ülkede açacaklarına karar vermeden önce kararın Türkiye'deki etkisini de düşünmeleri önerilir.
Boşanmayla Bağlantılı Davalarda Hangi Mahkeme Yetkili?
- Mal rejimi tasfiyesi: TMK m.214'e göre boşanma hâlinde mal rejiminin tasfiyesine ilişkin davalarda, boşanma davasına bakan mahkeme yetkilidir.
- Nafaka ve velayet değişikliği: Boşanma kesinleştikten sonra açılan nafaka artırım veya azaltım ve velayetin değiştirilmesi davalarında da görevli mahkeme aile mahkemesidir; yer bakımından yetki davanın türüne göre ayrıca değerlendirilir.
- Koruma tedbirleri: 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamında hâkim tarafından verilecek tedbir kararları aile mahkemesi hâkimince verilir ve boşanma davasından bağımsız olarak istenebilir.
Boşanma davasının açılış aşamasındaki diğer adımlar için boşanma davası nasıl açılır yazımıza da göz atabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Boşanma davası nüfusa kayıtlı olunan yerde mi açılır?
Hayır. Yetki bakımından önemli olan nüfus kaydının (aile kütüğünün) bulunduğu il değil, eşlerden birinin yerleşim yeri veya eşlerin davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yerdir. Örneğin nüfusu Erzurum'a kayıtlı olup Sakarya'da yaşayan eş, davayı Sakarya'da açabilir.
Eşimin yaşadığı şehirde dava açmak zorunda mıyım?
Hayır. TMK m.168 eşlerden herhangi birinin yerleşim yerini yetkili saydığından, davayı kendi yaşadığınız şehirde açabilirsiniz. Eşinizin yaşadığı şehirde dava açmak da mümkündür; seçim davacıya aittir.
Anlaşmalı boşanma davası hangi mahkemede açılır?
Anlaşmalı boşanma davası da aile mahkemesinde, TMK m.168'deki yerlerden birinde açılır. Eşler protokolü birlikte hazırlayıp davayı ikisinden birinin yerleşim yerindeki aile mahkemesinde açabilir; aile mahkemesi yoksa aile mahkemesi sıfatıyla bakan asliye hukuk mahkemesine başvurulur.
Yetkisiz mahkemede açılan boşanma davası reddedilir mi?
Esastan reddedilmez. Dava TMK m.168'deki yerlerden birinde açılmamışsa ve davalı süresinde yetki itirazı yaparsa mahkeme yetkisizlik kararı verir ve dosya, iki hafta içinde başvurulması hâlinde yetkili mahkemeye gönderilir. Davalı itiraz etmezse yargılama aynı mahkemede devam eder.
Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşı boşanma davasını nerede açar?
Eşlerden biri Türkiye'de yaşıyorsa onun yerleşim yeri mahkemesinde dava açılabilir. Her iki eş de yurt dışındaysa MÖHUK m.41'deki sıraya göre belirlenen mahkemede, örneğin Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesinde, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinde dava açılabilir.
İlçede aile mahkemesi yoksa boşanma davasına hangi mahkeme bakar?
Aile mahkemesi kurulmamış yerlerde boşanma davalarına, Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Dava açarken bu mahkemenin adı dilekçede "Asliye Hukuk Mahkemesi (Aile Mahkemesi Sıfatıyla)" şeklinde belirtilir.
Özet
- Boşanma davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi yoksa asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar (4787 sayılı Kanun).
- Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydır birlikte oturulan yer mahkemesidir (TMK m.168).
- Yetki kesin değildir; davalı itirazını cevap dilekçesinde ilk itiraz olarak yapmalıdır (HMK m.116, m.19).
- Görevsizlik veya yetkisizlik kararından sonra iki hafta içinde gönderme talep edilmezse dava açılmamış sayılır (HMK m.20).
- Her iki eş de yurt dışındaysa yetkili mahkeme MÖHUK m.41'deki sıraya göre belirlenir; son seçenek Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemeleridir.
- Mal rejimi tasfiyesi davasında boşanma davasına bakan mahkeme yetkilidir (TMK m.214).
Yetkili mahkemenin seçimi; eşlerin yaşadığı yerler, ayrılık tarihi, çocukların durumu ve bağlantılı davalar birlikte düşünülerek yapıldığında süreç gereksiz yere uzamaz. Dural Hukuk, boşanma davaları, anlaşmalı boşanma protokolleri ve aile mahkemesi süreçleri konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk