Eşin saklı pay oranı sorusunun kısa cevabı şudur: Sağ kalan eş, mirasbırakanın çocuklarıyla (altsoyuyla) veya anne-baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal payının dörtte üçü oranında saklı paya sahiptir (Türk Medeni Kanunu m.506). Eşin yasal payı ise çocuklarla birlikte 1/4, anne-baba zümresiyle birlikte 1/2, büyükanne-büyükbaba ve onların çocuklarıyla birlikte 3/4'tür; bu mirasçılar yoksa mirasın tamamı eşe kalır (TMK m.499).
Saklı pay, mirasbırakanın vasiyetname veya bağışlarla bile ortadan kaldıramayacağı asgari miras hakkıdır. Yani eşin saklı payı, "evimi çocuklarıma bırakıyorum" gibi tasarruflara rağmen eşe kalması gereken değeri gösterir. Bu yazıda eşin yasal payı ve saklı payı her senaryo için tabloyla ve sayısal örneklerle, mirasbırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısımla birlikte anlatılmakta; eşin bu hakkı hangi durumlarda kaybettiği de açıklanmaktadır.
Yasal Miras Payı ile Saklı Pay Arasındaki Fark
Yasal miras payı, mirasbırakan herhangi bir vasiyetname veya miras sözleşmesi yapmamışsa mirasçılara kanun gereği düşen paydır. Saklı pay ise bu yasal payın kanunla korunan bölümüdür. Mirasbırakan saklı paylar dışında kalan kısımda, yani tasarruf edilebilir kısımda dilediği gibi vasiyet veya bağış yapabilir (TMK m.505); saklı payı zedeleyen tasarruflar ise tenkis davasıyla indirilebilir.
Türk Medeni Kanunu'na göre saklı paylı mirasçılar altsoy, anne-baba ve sağ kalan eştir. Kardeşlerin saklı payı, 2007 yılında 5650 sayılı Kanun'la kaldırılmıştır. Saklı payın genel mantığı ve diğer mirasçıların oranları için Saklı Pay Nedir? Oranları ve İhlal Durumu başlıklı yazımıza bakabilirsiniz.
Eşin Saklı Pay Oranı: Senaryolara Göre Tablo
Eşin yasal payı birlikte mirasçı olduğu kan hısımlarına göre değişir; saklı payı da bu yasal paya bağlı olarak hesaplanır:
| Eşle birlikte mirasçı olanlar | Eşin yasal payı (TMK m.499) | Eşin saklı payı (TMK m.506) | Saklı payın terekeye oranı |
| Çocuklar veya torunlar (altsoy) | 1/4 | Yasal payının tamamı | 1/4 |
| Anne-baba veya onların altsoyu (kardeşler, yeğenler) | 1/2 | Yasal payının tamamı | 1/2 |
| Büyükanne-büyükbaba ve onların çocukları | 3/4 | Yasal payının 3/4'ü | 9/16 |
| Kan hısımı mirasçı yok, eş tek başına | Tamamı | Yasal payının 3/4'ü | 3/4 |
Kardeşlerle birlikte mirasçılık özel bir dikkat ister. Kanun, eşin saklı payının tamamı olduğu hâli "ana ve baba zümresi ile birlikte" mirasçılık olarak tarif eder. Bu zümre, anne-babanın altsoyu olan kardeş ve yeğenleri de kapsadığından, eşin yalnızca kardeşlerle birlikte mirasçı olduğu durumda da saklı payının yasal payının tamamı, yani terekenin 1/2'si olduğu kabul edilir. Bununla birlikte bazı kaynaklarda bu durum için farklı yorumlara rastlanabildiğinden, kardeşlerle birlikte mirasçılıkta hesabın somut olayda dikkatle yapılması önerilir.
Örneklerle Eşin Saklı Payı ve Tasarruf Edilebilir Kısım
Borçlar düşüldükten sonra net terekenin 2.400.000 TL olduğunu varsayalım. Eşin saklı payı ile mirasbırakanın serbestçe vasiyet veya bağış yapabileceği kısım senaryolara göre şöyle değişir:
| Senaryo | Eşin yasal payı | Eşin saklı payı | Tasarruf edilebilir kısım |
| Eş ve iki çocuk | 600.000 TL | 600.000 TL | 3/8 = 900.000 TL |
| Eş, anne ve baba | 1.200.000 TL | 1.200.000 TL | 3/8 = 900.000 TL |
| Eş ve kardeşler (anne-baba vefat etmiş) | 1.200.000 TL | 1.200.000 TL | 1/2 = 1.200.000 TL |
| Eş ve büyükanne-büyükbaba | 1.800.000 TL | 1.350.000 TL | 7/16 = 1.050.000 TL |
| Eş tek başına | 2.400.000 TL | 1.800.000 TL | 1/4 = 600.000 TL |
Tabloyu okurken şu noktalara dikkat edin:
- Eş ve iki çocuk: Mirasbırakan bütün mirasını vasiyetle çocuklarına bırakmışsa eş, 600.000 TL tutarındaki saklı payı için tenkis isteyebilir. Her bir çocuğun saklı payı ise yasal payı olan 3/8'in yarısı, yani 450.000 TL'dir.
- Eş, anne ve baba: Anne ve babanın her birinin yasal payı 1/4, saklı payı bunun dörtte biri olan 1/16'dır (150.000 TL). Eşin 1/2'lik saklı payıyla birlikte saklı paylar toplamı 5/8'e ulaşır.
- Eş ve kardeşler: Kardeşlerin saklı payı olmadığından mirasbırakan, terekenin yarısını kardeşlerin payına dokunmadan dilediği kişiye, örneğin eşine bırakabilir. Bu durumda eş, yasal payı ile tasarruf edilebilir kısmı birlikte alarak mirasın tamamına sahip olabilir.
- Tek ebeveyn ve kardeşler: Anne veya babadan yalnızca biri sağsa onun saklı payı 1/16'dır; vefat eden ebeveynin payı saklı payı olmayan kardeşlere geçtiğinden tasarruf edilebilir kısım 7/16'ya çıkar.
Saklı Pay Hesabında Tereke Nasıl Belirlenir?
Saklı payların ve tasarruf edilebilir kısmın hesaplanmasında mirasbırakanın ölüm günündeki tereke esas alınır. Terekeden mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayanların üç aylık geçim giderleri düşülür (TMK m.507). Mirasbırakanın sağlığında yaptığı bazı karşılıksız kazandırmalar, örneğin saklı payı ortadan kaldırmak amacıyla yapılan bağışlar, hesaba eklenir (TMK m.565).
Eş bakımından ayrıca mal rejimi tasfiyesine dikkat edilmelidir. Eşler başka bir mal rejimi seçmemişse 1 Ocak 2002'den sonra evlilik içinde edinilen mallara uygulanan edinilmiş mallara katılma rejiminde sağ kalan eşin katılma alacağı (TMK m.236) miras payının parçası değildir; önce bu alacak ayrılır, ardından kalan değer üzerinden miras payı ve saklı pay hesaplanır. Bu nedenle eş, hem katılma alacağını hem de miras payını ayrı ayrı alabilir.
Eşin Saklı Payı İhlal Edilirse Ne Yapılır?
- Tenkis davası açın: Saklı payı zedelenen eş, vasiyet veya bağışın saklı payını aşan kısmının indirilmesini tenkis davasıyla isteyebilir (TMK m.560 vd.). Dava asliye hukuk mahkemesinde görülür.
- Süreyi kaçırmayın: Tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılmasından, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıl içinde açılmalıdır (TMK m.571). Tenkis, savunma yoluyla (def'i olarak) ise her zaman ileri sürülebilir.
- Görünüşte satışı ayırt edin: Mirasbırakan malı gerçekte bağışladığı hâlde satış gibi göstermişse, tenkis yerine muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil davası gündeme gelebilir. Bu dava saklı pay şartına ve tenkisteki sürelere bağlı değildir.
- Aile konutu hakkını kullanın: Eş, ölen eşe ait olup birlikte yaşadıkları konut ve ev eşyası üzerinde miras payına mahsuben mülkiyet hakkı tanınmasını isteyebilir; haklı sebeplerle mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı tanınabilir (TMK m.652).
Eş Saklı Payını Hangi Durumlarda Kaybeder?
| Durum | Sonuç |
| Boşanma kesinleşmiş | Boşanan eşler birbirinin yasal mirasçısı olamaz (TMK m.181/1) |
| Boşanma davası sürerken ölüm | Davaya mirasçılardan biri devam eder ve sağ kalan eşin kusuru ispatlanırsa eş mirasçı olamaz (TMK m.181/2) |
| Mirastan çıkarma (ıskat) | Kanundaki sebeplerden biri varsa ve ölüme bağlı tasarrufta gösterilmişse eş saklı payını kaybeder (TMK m.510-512) |
| Mirastan feragat sözleşmesi | Resmî şekilde yapılan sözleşmeyle eş miras hakkından vazgeçmişse mirasçı olamaz (TMK m.528) |
| Mirastan yoksunluk | Kanunda sayılan ağır davranışlarda bulunan eş mirasçı olamaz (TMK m.578) |
Fiilen ayrı yaşamak tek başına mirasçılığı sona erdirmez; evlilik hukuken devam ettiği sürece eş saklı paylı mirasçıdır. Boşanma davası sırasında gerçekleşen ölümlerle ilgili ayrıntılar için Boşanma Davası Devam Ederken Eşin Miras Hakkı yazımıza bakabilirsiniz. 1 Ocak 2002'den önce gerçekleşen ölümlerde ise 743 sayılı eski Medeni Kanun'un farklı pay kuralları uygulanır.
Sık Sorulan Sorular
Eşin saklı pay oranı çocuklarla birlikte ne kadardır?
Çocuklarla birlikte mirasçı olan eşin yasal payı terekenin 1/4'üdür ve saklı payı bu yasal payın tamamıdır. Dolayısıyla mirasbırakan vasiyetle bile eşin terekenin dörtte birine ulaşmasını engelleyemez.
Kardeşlerle birlikte mirasçı olan eş ne kadar alır?
Anne ve baba vefat etmiş, mirasbırakanın yalnızca kardeşleri varsa eşin yasal payı 1/2'dir; kalan yarı kardeşlere geçer. Kardeşlerin saklı payı bulunmadığından mirasbırakan vasiyetle mirasın tamamını eşine bırakabilir.
Mirasbırakan tüm mirasını eşine bırakabilir mi?
Diğer saklı paylı mirasçılar yoksa veya yalnızca kardeşler varsa bırakabilir. Çocuklar varsa onların toplam 3/8'lik saklı payı korunur; bu durumda eşe en fazla terekenin 5/8'i bırakılabilir.
Eşin saklı payı ihlal edilirse ne kadar sürede dava açılmalıdır?
Tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl içinde ve her hâlde on yıllık üst süre dolmadan açılmalıdır. Süre geçtikten sonra tenkis ancak savunma olarak ileri sürülebilir.
Eşin katılma alacağı saklı paya dahil midir?
Hayır. Katılma alacağı mal rejiminin tasfiyesinden doğar ve terekeden önce ayrılır. Eş, katılma alacağını aldıktan sonra kalan tereke üzerinden ayrıca miras payını ve saklı payını alır.
Ayrı yaşayan eşin saklı payı var mıdır?
Evet. Fiilen ayrı yaşamak evliliği sona erdirmez; boşanma kesinleşmedikçe eş yasal ve saklı paylı mirasçıdır. Boşanma davası açılmışsa TMK m.181/2'deki özel kural ayrıca değerlendirilmelidir.
Özet
- Eşin yasal payı çocuklarla 1/4, anne-baba zümresiyle 1/2, büyükanne-büyükbaba zümresiyle 3/4, tek başına tamamıdır (TMK m.499).
- Eşin saklı payı altsoy veya anne-baba zümresiyle birlikte yasal payının tamamı, diğer hâllerde 3/4'üdür (TMK m.506).
- Kardeşlerin saklı payı yoktur; eş ve kardeşler mirasçıysa mirasbırakan terekenin yarısında serbestçe tasarruf edebilir.
- Hesap ölüm günündeki net tereke üzerinden yapılır; katılma alacağı önce ayrılır (TMK m.507, m.236).
- Saklı payı zedelenen eş tenkis davası açabilir; süre öğrenmeden itibaren 1 yıl, her hâlde 10 yıldır (TMK m.571).
- Kesinleşmiş boşanma, kusur ispatlı boşanma davası sırasında ölüm, ıskat, feragat ve yoksunluk eşin mirasçılığını sona erdirir (TMK m.181, m.510, m.528, m.578).
Eşin saklı payının hesabı; mirasçıların kim olduğuna, mal rejimi tasfiyesine, sağlararası bağışlara ve ölüm günündeki tereke değerine bağlı olduğundan, her dosyada tapu, banka ve nüfus kayıtlarıyla somut bir hesap yapılması gerekir. Dural Hukuk, eşin miras payı ve saklı payının hesaplanması, tenkis davası, mal rejimi tasfiyesi ve mirasın paylaşılması konularında destek verebilir. Bilgi almak için 0535 260 74 54 numaralı telefonu arayabilir veya iletişim sayfası üzerinden Dural Hukuk'a ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Hazırlayan: Dural Hukuk